Harita; bir bölgenin, şehrin, ülkenin, coğrafyanın ya da bir gezegenin ölçekli bir resmi gibidir. Üç boyutlu dünyanın iki boyutlu kağıt düzlemine indirgenmiş halidir. Bir haritanın, haritası olduğu bölgenin fotoğrafına göre içeriği ve bilgiyi iletişimi çok farklıdır. Haritalar bölgeye ait tematik (konu içeren) bilgiyi objelerin renk, şekil, çizgi biçimi-kalınlığı, objelerin yönü ve birbirlerine göre konumlarını içeren farklı kombinasyonları kullanarak harita kullanıcısına haritanın amacı doğrultusunda iletirler. Haritaların içeriği amaçlarına ve ölçeklerine göre değişir. "Bazıları için harita bir kağıt parçası değil, maceranın pasaportudur."

Haritanın temel işlevi, haritası olduğu bölgenin topografyası ya da bu bölge ile mekansal olarak ilişkili diğer konular (bölgenin jeolojisi, jeomorfolojisi, iklimi, trafiği, yer altı-yerüstü kaynakları, ekonomisi.vb) hakkında bilgi vermektir. Bu haliyle harita, insandan (kartograf) insana (kullanıcı) mekansal bilgi aktaran, basılı sayısal veya dokunsal formdaki bir iletişim aracıdır.

Dağcılık ve doğa sporlarında kullanılan haritalar topografik haritalardır. Topografik haritalar arazinin üç boyutlu görüntüsünü, yükseklik eğrilerini kullanarak iki boyutlu kağıt düzleminde gösterirler. Her yükseklik eğrisi üzerinde, temsil ettiği düzlemin denizden olan yüksekliği yazılıdır. Yükseklik eğrileri beş çizgide bir koyu olarak belirtilir ve eğrilerinin kaç metrede bir geçeceği ölçeğe göre değişir. Topografik haritalarda artık kural haline gelmiş gösterim standartları gelişmiştir. Örneğin denizler, göller ve barajlar mavi alanlar; dereler, nehirler ve çaylar mavi çizgiler; yollar düz çizgiler; yerleşimler alan veya noktalar; yürüyüş parkurları da kesikli çizgiler olarak gösterilir. Harita üzerindeki grafik elemanların (ikon) ne anlama geldikleri, neyi temsil ettikleri lejant kısmında açıklanır. Birçok haritada konum ve yönünüzü bulabileceğiniz elemanlar da mevcuttur. Harita üzerindeki koordinat bilgilerini kullanarak bir noktanın koordinatlarını yaklaşık olarak bulabilirsiniz. Haritayı okuyabilecek şekilde düz tuttuğunuzda, üst kısmı daima kuzeyi gösterir. Ancak bazı haritalar teknik sebeplerden dolayı ekrana ya da kağıda farklı yönde oturtulmuş olabilir. Bu durumda harita üzerindeki kuzey okundan faydalanılmalıdır. Çünkü haritanın kuzeyi, pusula kullanılarak haritayı arazi ile çakıştırmada hayati önem taşımaktadır. Kuzey, harita ile arazi arasında sağlayacağınız ortak dilde "anahtar rol" oynamaktadır.

Harita ölçekleri:
Bir haritanın ölçeği, kağıt üzerindeki ya da ekrandaki harita üzerinden alınan bir uzunluk ölçüsünün dünya üzerindeki gerçek değerine olan oranını ifade eder. Bu oran ölçek sayısı olarak ifade edilir. Ölçekler harita üzerinde rakamla ya da ölçek çizgileriyle ifade edilir. Ölçek çizgileri kullanım açısından daha pratiktir. Ölçek çizgisi üzerinde bulunan rakamlar, çizginin o parçasının dünya üzerindeki gerçekte kaç km'ye denk geldiğini gösterir.

Örneğin 1: 250 000 ölçekli bir haritada 1 cm olarak ölçtüğümüz uzunluk, arazide 250 000 cm ye eşittir.

Uluslararası Kartografya Birliği (ICA) tanımı: Harita ve harita benzeri gösterimlerle iletilecek bilgileri toplama, bu bilgileri işleme (gösterime hazır etme), grafik işaretlerle haritada gösterme, harita basımı-kullanımı teknik bilimi ve sanatıdır. Ya da : coğrafi bilginin; grafik, digital ve kabartma formunda organizasyonu, sunumu, iletişimi ve kullanılmasıdır.

Doğada güvende olmak için cevabı bilinmesi gereken sorulardan belki de en önemlisi, "nerede olduğumuz" sorusudur. Siz siz olun en önemli kuralı unutmayın. Yani faaliyetinizi nerede gerçekleştireceğinizi, başlangıç ve bitiş süresini, faaliyet başlangıç noktasına varış güzergahınızı, rotanızı, kamp noktalarınızı ve faaliyet amacınızı tecrübesine güvendiğiniz dostlarınıza mutlaka önceden iletmeyi ihmal etmeyin. Doğada iken yön tayini ve konum belirlemede faydalanacağımız ekipmanlar arasında en önemlileri harita, pusula ve GPS dir.

Pusula
Pusula, içerisinde daima magnetik kuzeyi gösteren bir ibre bulunan, yönümüzü tayin etmemize yarayan alettir. Doğada kullanacağınız bir pusulada kuzeyi gösteren manyetik ibre, kuzey oku ve paralel çizgileri, yön oku, cetvel, üzerinde dereceler olan hareketli cam kapsül, büyüteç ve bazı modellerde ayna bulunmalıdır.

Harita ve Pusula Kullanımı
Pusula genellikle harita ile birlikte kullanılır. Haritanın arazi ile çakıştırılmasında pusulanın kullanıldığını belirtmiştik. Ancak haritanın kuzeyi ile yani coğrafi kuzeyle pusulanın gösterdiği magnetik kuzey birbirinden farklıdır. Coğrafi kuzeye çok yakın olan magnetik kuzey her yıl fiziksel olarak bir miktar yer değiştirir. Haritanın kuzeyi ile magnetik kuzey arasındaki açı farkına deklinasyon denir ve bu farkı giderecek hesaplama yöntemi haritaların altında bir gösterimle belirtilir. Bu ayarlamayı çok dikkatli yapmalısınız. Yapacağınız hesaplama hataları varacağınız noktanın hedeften çok uzağına düşebilir, aman dikkat!

Hedef Belirleme
Faaliyetinizi gerçekleştireceğiniz yerin haritasını mutlaka edinmelisiniz. Eğer harita bulamazsanız, ayrıntılı kroki ve tariflerle yetinmek zorundasınız. Ancak haritanız olmasa da yine de pusulanıza ihtiyacınız olacak. Pusulanın cep telefonu, otomobil, elektrik direği, çantanızdaki metal aksam ve aletlerden hatta etraftaki madenlerden etkilendiğini unutmayın, pusulanızı hassas bir şekilde hedefe kilitlemek için bu metallerden uzak bir noktada bu işlemi yapın. Pusulanızı hedefe kilitleme bir başka deyişle hedef belirleme işlemine, öncelikle hedefi görebildiğiniz noktada yönünüzü hedefinize dönerek ve pusulanızı yere paralel bir şekilde tutarak başlayabilirsiniz. Pusulanızın hedef oku gideceğiniz nihai hedefi gösterecek şekilde tutun. Pusula üzerindeki açı tamburunu, kuzey oku ve işareti (N) hareketli kuzey ibresi ile çakışacak biçimde çevirin. Bu işlemi hassas bir biçimde yaptıktan sonra, hedefinize kilitlemiş oldunuz. Buna en yaygın tanımıyla kerteriz alma da denir. Ancak, hareketli tamburun bir yere çarparak, cebizine girip çıkarken siz istemeden hareket edeceğini ve hedefinizin sapacağını unutmayın bu yüzden açı okuma noktasındaki açıyı, yani kerteriz açısını bir yere kaydedin, riski ortadan kaldırın. Artık siz ne yöne dönük olursanız olun, sis-vadi geçişi-orman gibi hedefi göremeyeceğiniz yerlerde, hedefin nerde olduğunu ve ne yönde ilerleyeceğinizi biliyorsunuz. Yola koyulabilirsiniz, ancak yönünüzü kaybetmemek için pusulanızı sürekli elinizde tutarak, onu izleyerek ilerlemek için çaba sarf etmeyin, bir dala yada kayaya takılıp düşmeniz işten bile değildir. Bunun yerine, sizinle hedefiniz arasında aynı doğrultuda yeni hedefler belirleyerek adım adım ilerleyebilirsiniz. Karşınıza büyük engeller çıkacaktır, bu engelleri dik açılar oluşturarak, engel etrafında bir kenarı olmayan dikdörtgen çizerek geçin. Böylelikle doğrultudan çıkmamış olursunuz.

Harita ve pusula yardımı ile hedefinize gideceğiniz rotayı belirleyebilirsiniz. Bunu haritanız üzerinde, faaliyetinizi yapacağınız yere daha önce gitmiş olanlardan, çeşitli dokümanlardan, ve haritadan edindiğiniz bilgilerle gerçekleştirebilirsiniz. Ancak bu çok kolay değildir, tecrübe gerektirir.